กระทรวงการคลังมีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจในระดับมหภาค แต่หากเป็นเศรษฐกิจในระดับฐานรากและปากท้องของคนทั่วไป กระทรวงมหาดไทยก็เป็นหน่วยงานที่มีบทบาทสำคัญไม่แพ้กัน
สาเหตุที่เป็นแบบนั้นเพราะกระทรวงมหาดไทยเป็นหน่วยงานที่ดูแลการบริหารราชการส่วนภูมิภาคและท้องถิ่นทั่วประเทศ สามารถควบคุมการสร้างงานสร้างอาชีพ การจัดระเบียบพื้นที่ทำกิน และค่าครองชีพของทุกคนผ่านสาธารณูปโภค
แม้กระทรวงพาณิชย์จะดูเรื่องราคาสินค้าโดยตรง แต่มหาดไทยคือคนควบคุมกลไกในพื้นที่จริง โดยมี 4 ส่วนหลักที่ส่งผลต่อความเป็นอยู่และกระเป๋าเงินของทุกคน แบ่งเป็น
1) ควบคุมค่าครองชีพผ่านการไฟฟ้าและประปา
กระทรวงมหาดไทยสามารถควบคุมระบบโครงสร้างพื้นฐานที่เป็นต้นทุนของทั้งประชาชนและภาคธุรกิจทั่วประเทศ ซึ่งเป็นเหมือนเส้นเลือดใหญ่ของการใช้ชีวิตและการทำงานของทุกคน
ไฟฟ้า คือดูแลการกระจายไฟฟ้าเกือบทั้งหมดของประเทศ ผ่านหน่วยงานกฟน. (การไฟฟ้านครหลวง) ดูแลพื้นที่เศรษฐกิจหลัก คือ กทม. นนทบุรี และสมุทรปราการ และกฟภ. (การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค) ดูแลพื้นที่อีก 74 จังหวัดที่เหลือทั่วประเทศไทย
ประปา คือดูแลหน่วยงานกปน. (การประปานครหลวง) ซึ่งดูแลกทม. นนทบุรี และสมุทรปราการ และกปภ. (การประปาส่วนภูมิภาค) ในพื้นที่จังหวัดอื่นๆ ทั่วประเทศ
มหาดไทยสามารถคุมทั้งไฟฟ้าและประปาด้วยวิธีต่างๆ เช่น สั่งให้ลดค่าไฟและค่าน้ำโดยตรงได้ หรือช่วยเหลือด้วยวิธีอื่น อย่างการยืดเวลาค้างชำระสำหรับผู้มีรายได้น้อย อีกทั้งสามารถสามารถเสนอชื่อแต่งตั้งคณะกรรมการเข้าไปนั่งในบอร์ดบริหารเพื่อเลือกคนที่จะสามารถดำเนินงานได้ตรงกับนโยบายของรัฐ
แค่คุมสองสิ่งนี้ได้ ก็เท่ากับว่าได้ควบคุมปากท้องและกิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกอย่างในประเทศแล้ว
2) การจัดสรรที่ดินทำกิน
บทบาทของกระทรวงมหาดไทยในการ “จัดสรรที่ดินทำกิน” ถือเป็นต้นน้ำสำคัญของเศรษฐกิจและปากท้อง เพราะที่ดินคือ “ทุน” พื้นฐานที่ช่วยให้เกษตรกรและผู้รายได้น้อยมีที่อยู่อาศัยและที่ทำกินอย่างถูกกฎหมาย สรุปได้เป็น 3 ด้านหลัก
- ออกเอกสารสิทธิ์และรับรองสิทธิ (กรมที่ดิน) คือการให้กรรมสิทธิ์ที่ดินกับประชาชน ซึ่งสามารถนำที่ดินไปซื้อ ขาย จำนอง เพื่อนำเงินมาเป็นทุนทำกินได้ ไปจนถึงการรับรองว่าบุคคลมีสิทธิครอบครองและใช้ประโยชน์ในที่ดินนั้นๆ
- การควบคุมและดูแลที่ดินสาธารณประโยชน์ เพื่อให้ที่ดินเป็นของส่วนรวมหรือชุมชนได้ใช้ประโยชน์ร่วมกัน เช่น ดูแลไม่ให้มีการบุกรุกที่ป่าชุมชนหรือทุ่งเลี้ยงสัตว์
- จัดระเบียบที่ดินทิ้งร้าง หากเจ้าของปล่อยไว้นานเกินกำหนด กรมที่ดินมีอำนาจดำเนินการเพื่อให้ที่ดินนั้นกลับมาสร้างประโยชน์ต่อเศรษฐกิจได้
การควบคุมเหล่านี้มีความสำคัญต่อปากท้องมาก เพราะที่ดินที่ได้รับการรับรองสิทธิอย่างถูกต้อง จะกลายเป็น “สินทรัพย์” ที่เกษตรกรสามารถนำไปต่อยอดทำกิน สร้างรายได้ หรือเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้
3) สร้างรายได้และกระตุ้นการผลิต
มหาดไทยมีส่วนดูแลเรื่องการสร้างงานสร้างอาชีพของชาวบ้านโดยตรงได้ เช่น
- ส่งเสริมการฝึกทักษะและจ้างงานในท้องถิ่นผ่านทางอบจ. เทศบาล หรืออบต. เช่น การอุดหนุนฝึกอาชีพต่างๆ
- ควบคุมพื้นที่ตลาดและชุมชน กำหนดว่าพื้นที่ไหนจัดตั้งเป็นตลาดได้ เพื่อเปิดโอกาสให้ชาวบ้านได้นำผลิตภัณฑ์มาขายโดยเสียค่าเช่าต่ำ
- ส่งเสริมการผลิตสินค้าท้องถิ่น เช่น OTOP และส่งเสริมการทำเกษตรกรรมในรูปแบบต่างๆ ผ่านทางกรมการพัฒนาชุมชน
ถ้าประชาชนคนท้องถิ่นมีอาชีพทำกินได้ ก็ไม่ต้องย้ายไปทำงานอยู่ตามเมืองใหญ่หรือกทม. กิจกรรมเศรษฐกิจและความเจริญก็จะกระจายไปถึงพื้นที่ต่างๆ มากขึ้นไปด้วย
4) เป็นผู้คุมงบให้อบจ. เทศบาล และอบต.
กระทรวงมหาดไทย คือผู้ถือกุญแจหลักในการจัดสรรงบประมาณให้กับท้องถิ่น โดยทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการส่งต่อเงินจากรัฐบาลกลางไปสู่ อบจ. เทศบาล และ อบต. ทั่วประเทศ
ไม่ว่าจะเป็นการจัดสรรงบอุดหนุนทั่วไป เพื่อให้ท้องถิ่นนำไปบริหารให้ถึงประชาชน เช่น สร้างถนน เสาไฟ เก็บขยะ ไปจนถึงสิ่งอำนวยความสะดวกในท้องถิ่น
หรือจะเป็นงบเฉพาะโครงการ เช่น งบอาหารกลางวันเด็กนักเรียน เบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ หรือโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่ ก็ต้องผ่านมหาดไทยเช่นกัน
นอกจากนี้ยังมีสามารถควบคุมท้องถิ่นผ่านตัวแทนในพื้นที่ เช่น การตั้งผู้ว่าราชการจังหวัด หรือนายอำเภอ ซึ่งมีผลกับการบริหารงานของท้องถิ่นเช่นกัน
แล้วกระทรวงมหาดไทยได้งบประมาณปีละเท่าไร?
ตามข้อมูลจากงบประมาณแผ่นดิน 2569 กระทรวงมหาดไทยได้งบประมาณ 2.99 แสนล้านบาท เป็นสัดส่วน 8% ของงบประมาณแผ่นดิน สูงสุดเป็นอันดับ 4 รองจากงบกลาง กระทรวงการคลัง และกระทรวงศึกษาธิการ
งบส่วนใหญ่ของกระทรวงมหาดไทยคือการส่งต่อให้กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น (สถ.) นำไปงบอุดหนุนให้กับ อบจ. เทศบาล และอบต. ทั่วประเทศ
รองลงมาคือการใช้งบให้กรมการปกครอง ซึ่งใช้ในงานทะเบียนราษฎร เอกสารต่างๆ บัตรประชาชน การรักษาความสงบเรียบร้อยในพื้นที่ และการสนับสนุนการทำงานของกำนัน-ผู้ใหญ่บ้าน
นอกจากนี้ยังมีงบประมาณที่จัดสรรให้กรมโยธาธิการและผังเมืองสำหรับการวางผังเมืองและโครงการก่อสร้างเขื่อนป้องกันตลิ่งพังทั่วประเทศ
เรียกได้ว่า บทบาทของมหาดไทยเป็นทั้งผู้ดูแลความเป็นอยู่และยังสามารถกำหนดเรื่องของการทำมาหากินของทุกคนได้ในกระทรวงเดียวกัน
ตำแหน่งรัฐมนตรีกระทรวงมหาดไทยถึงมีความสำคัญ เพราะนอกจากจะได้งบประมาณสูงแล้ว ยังมีผลถึงเศรษฐกิจรากหญ้าและปากท้องของทุกคนด้วย
